Intervju: Nenad Stevović

1. Da li su i  u kojoj mjeri ugrožena prava Crnogoraca u Srbiji

To je stvar koja se može posmatrati iz različitih percepcija velikog broja naših iseljenika i njihovih potomaka u Srbiji. Za građane Srbije koji sebe definišu kao “poreklom” Crnogorce, i koji u identitetskom smislu smatraju da su Crnogorci dio srpskog etnosa, da su “srpska sparta” ili “elitni Srbi”, a po potrebi i kada im je to od koristi da su i Crnogorci, posebno kad posjećuju Crnu Goru, za njih prava nijesu ugrožena već su im u pojedinim situacijama i veća od bilo kojeg drugog građanina Srbije.

Međutim, za pripadnike nacionalne zajednice Crnogoraca koji hoće i trude se da očuvaju svoj nacionalni, kulturni, vjerski i jezički identitet i koji podržavaju državni i nacionalne identitete u svojoj postojbini Crnoj Gori, prava su definitivno ugrožena i to ona prava koja im garantuje Ustav i koja su definisana zakonima upravo države Srbije.

2. Iz popisa u popis manjuje se broj Crnogoraca u Srbiji

Po posljednjem popisu iz 2011 godine Crnogoraca u Srbiji ima nešto više od 38.000, što definitivno pokazuje nerealno stanje koje je prouzrokovano agresivnom asimilacijom, ali i etničkom mimikrijom kojima je izložena naša zajednica. Interesantno je posljednji popis uporediti sa popisom iz 1981. godine kada se u Srbiji deklarisalo nešto više od 147.000 građana da pripadaju crnogorskoj zajednici. Ta ogromna razlika od 109.000 pod navodima “nestalih” Crnogoraca je rezultat jednog sistemskog etničkog inžinjeringa kojim je izložena crnogorska zajednica u Srbiji. To je fenomen koji zahtijeva detaljnu analizu ali i definisanje ozbiljne strategije i akcionog plana djelovanja da se ona zaustavi dok još ima vremena, a već se poprilično kasni.

3. U kojoj mjeri se odnosi dvije države preslikavaju i na položaj Crnogoraca u Srbiji?

Da li su u pitanju odnosi između dvije države ili je u pitanju nešto drugo ali u Srbiji se već duže vrijeme kreira ambijent u javnom mnjenju koji nije pozitivan za Crnogorce. Zabrinjavajuća pojava u medijskom prostoru te države je omalovažavanje i nipodaštavanje pripadnika crnogorske nacionalne zajednice i promovisanje negativnih stereotipa za etničke Crnogorce u Srbiji. Danas  se Crnogorci u Srbiji suočavaju sa otvorenim negiranjem njihovog nacionalnog, vjerskog i jezičkog identiteta, a u medijima i intervjuima se mogu čuti različite etikete za njih. Takve diskriminatorske prozivke predstavljaju otvoren atak na identitet i opstanak crnogorske zajednice, i porazno je da prolaze bez ikakve osude od strane zvanične javnosti ili ustanova.

Zajednička crta ovog diskursa je negiranje postojanja etničke zajednice Crnogoraca u Srbiji i pokušaj da se uguši njen legitimni glas, sa ciljem da se samim tim i negiraju sve inicijative, stavovi i otvoreni problemi sa kojima se ona suočava u Srbiji, čak i oko ostvarivanja ustavom i zakonima garantovanih prava. Naravno, ovo nije izolovana pojava i u velikoj mjeri je povezana sa paralelnim procesom dezavuisanja Crne Gore kao nezavisne države, ravnopravne članice atlantske koalicije, slobodne zemlje koja nije pod tutorstvom zvaničnog Beograda i patrijaršije SPC.

4. Na koji način treba djelovati, kako bi se položaj Crnogoraca u Srbiji zaštitio?

Mnogi naši sunarodnici su odavno uključeni u izgradnju i razvoj srpskog društva. Bez crnogorskog nasljeđa kojeg su donijeli naši pretci i sama Srbija bi bila siromašnija pošto su niz naučnih, kulturnih, sportskih i drugih dostignuća, ostvarili Crnogorci uz pomoć srpskih univerziteta, klinika, instituta, slikarskih, muzičkih akademija, itd. I to su sve vrijednosti koje spajaju dvije države. Pored ostalih naroda i crnogorski narod, njegova kultura i jezik u Srbiji su takođe važan konac u kompleksnoj tapiseriji sveukupne kulture u ovoj državi.

Danas kada procesi integracija ali i poštovanja kulturne različitosti omogućavaju i građanima Srbije svih pripadnosti da promovišu vrijednosti karakteristične za svoje matične narode i države, važna misija je da se autentičnost crnogorskog duha zaštiti i objedini u cilju očuvanja nacionalnog identiteta naše zajednice. Na taj način bi se dao doprinos i unapređenju odnosa Srbije i Crne Gore, vjerujem i ostvarivanja Evropske budućnosti za Srbiju.

U Srbiji su se nakon obnove nezavisnosti Crne Gore, a samim tim i Srbije, 2006. godine “promiješale karte” i jasno se unutar crnogorske zajednice legitimisali oni koji podržavaju nezavisnu Crnu Goru, njene evro-atlanske integracije i očuvanje i jačanje nacionalnog i državnog identiteta. Mišljenja sam da treba jasno i konkretno podržati upravu tu opciju, tu našu snagu koja je svoju odanost i ljubav prema postojbini Crnoj Gori nebrojano puta dokazala i koja to stalno radi na kulturan, civilizovan, odmjeren ali crnogorsko-identitetski jasno profilisan način. Njima je potrebna odvažnija podrška institucija iz Crne Gore jer je ta podrška legitimna, imajući u vidu da naša zajednica u Srbiji poštuje zakone države u kojoj živi i shodno njima se ponaša. Koliko god se misli da je plamen te identitetsko jasno profilisane crnogorske zajednice u Srbiji mali on jedini ima šanse da svojim principijelnim radom na dostojanstven način preraste u vatru ljubavi i privrženosti Crnoj Gori koja će zahvatiti značajan broj građana Srbije crnogorskog porijekla.

Na žalost, postoje centri sa razgranatim ispostavama u obije države kojima to nije interes, već žele da crnogorsku zajednicu u Srbiji po potrebi koriste kao instrument u dnevno-političkim odnosima i nacionalno identitetskim sukobima i polemikama između Srbije i Crne Gore.

5. O nezavidnom položaju naših u Srbiji najbolje govori i izbor za Nacionalni savjet đe je došlo do upliva tamošnjih političkih struktura posebno onih na vlasti.

Najveći problem je nemogućnost da crnogorska zajednica suštinski crpi prava koja su zagarantovana ustavom i zakonima u Srbiji. Formalno to izgleda sve u redu, ali suštinski to nije tako. Od 2014. godine Crnogorci imaju pravo na svoj Nacionalni savjet, međutim to ništa nije donijelo našoj zajednici u smislu boljih uslova za očuvanje svog nacionalnog identiteta.

Sam izbor članova savjeta, putem elektora, nije omogućio da etnički Crnogorci vode svoj savjet, već je on putem partijskog inžinjeringa vladajućih stranaka u Srbiji prepušten onima koji su “poreklom iz Crne Gore” i koji u identitetskom smislu smatraju da su Crnogorci dio srpskog etnosa, ili kako to vole da kažu “elitni Srbi”. Anomalija izbornog sistema omogućila je da se u crnogorski birački spisak upiše bilo koji građanin Srbije bez ikakvog dokaza o nacionalnoj pripadnosti izuzev svoje volje i zahtjeva. To je sistem koji u potpunosti anputira izborne šanse nacionalnih Crnogoraca da vode tako važnu instituciju koja direktno utiče na njen položaj.

Zbog kompleksnosti srpsko-crnogorskih odnosa u identitetskom smislu i različitog pogleda iz Beograda i Podgorice po tom pitanju nacionalni savjet ne ispunjava onu ulogu koju bi trebao, a to je da u kulturološkom i identitetrskom smislu očuva nacionalne Crnogorce u Srbiji.

O načinu izbora, sastavu, programu, ciljevima, aktivnostima i neaktivnostima savjeta odlučuje kulturni i politički establišment u Beogradu koji ovu važnu istituciju koristi za pokušaj kreiranja “crnogorskog” identiteta u Srbiji po njihovoj mjeri i potrebma.

6. Koliko je aktuelni saziv Nacionalni savjet naše zajednice crnogorski?

Predsjednik savjeta Dragoljub Malović u decembru prošle godine potpisao je saopštenje u kojem je kritikovao državne organe Crne Gore povodom izglasavanja rezolucije o takozvanoj Podgoričkoj skupštini.  Nakon toga, početkom ove godine, uslijedilo je gostovanje zamjenika predsjednika  savjeta Ljubiše Simovića na beogradskoj Happy TV u društvu  sa Vojislavom Šešeljem i Aleksandrom Rakovićem koji su u njegovom prisustvu dva sata negirali i vrijeđali državu Crnu Goru i crnogorski nacionalni, kulturni, jezički i vjerski identitet.

U trenutku kada crnogorska zajednica u Srbiji pokušava da ostvari zakonom propisana prava iz domena službene upotrebe jezika pojavila se prije nekoliko sedmica i izjava zamjenika predsjednika  savjeta Simovića koji je za Prvu srpsku TV rekao da su hrvatski, bošnjački, srpski i crnogorski jezik za Nacionalni savjet jedan te isti jezik. Ovakvi medijski istupi organizacije, koja formalno zastupa crnogorska identitetska pitanja, otežavaju taj proces ali i ogoljavaju suštinski njenu ulogu.

Takođe, nacionalni savjet ne samo da nije podržao već je i blokirao sredstva Vlade Vojvodine  za treću Pokrajinsku smotru recitatora na crnogorskom jeziku učenika osnovnih i srednjih škola sa teritorije AP Vojvodine koja je u aprilu ove godine održana u Lovćencu u organizaciji Crnogorskog kulturno prosvjetnog društva “Princeza Ksenija”. Podsjetiću da je to jedina zvanična manifestacija u obrazovnom i prosvjetnom sistemu Srbije na crnogorskom jeziku i da je ove godine na njoj učestvovalo 15 vojvođanskih osnovnih i srednjih škola.

7. Kakva je situacija u Vrbasu sa uvođenjem u službenu upotrebu crnogorskog jezika?

Situacija sa crnogorskim jezikom u Vrbasu najbolje oslikava stanje u kojem se danas nalazi crnogorska zajednica u Republici Srbiji. Ono što želim da istaknem je da je Zakon o službenoj upotrebi jezika i pisma dobar zakon utemeljen po visokim evropskim standardima iz domena zaštite i promocije manjinskih prava. Dosljednom primjenom tog Zakona danas u Srbiji na teritorijama čak 42 opštine u službenoj upotrebi je ukupno 11 manjinskih jezika. Tako je u pojedinim opštinama, gdje su propisani uslovi ispunjeni, u službenoj upotrebi pored srpskog svoje mjesto našao i albanski, hrvatski, bosanski, bugarski, mađarski, rusinski, rumunski, slovački i drugi… Našao ga je i naš crnogorski u jednoj opštini, … Naime, samo u dvije lokalne samouprave u Srbiji, u opštinama Mali Iđoš i Vrbas, ispunjeni su zakonom propisani uslovi da crnogorski jezik bude uveden u službenoj upotrebi. U Malom Iđošu, opštini u čijem sastavu su pored tog mjesta i Lovćenac i Feketić, to je urađeno 2010. godine, na inicijativu udruženja “Krstaš” i političku podršku Crnogorske partije i njenih koalicionih partnera. Taj istorijski događaj za našu zajednicu, ne samo u Srbiji već širom  patriotski orijentisane crnogorske dijaspore, se desio četiri godine prije osnivanja prvog saziva Nacionalnog savjeta. A do dan danas i pored imperativne zakonske norme, opština Vrbas odbija da to uradi, a nacionalni savjet čije sjedište je upravo u tom gradu apsolutno nije zainteresovan da se angažuje po tom pitanju.

Ono što je važno istaći da osim problema koji imaju Crnogorci  sa uvođenjem svog nacionalnog jezika u službenoj upotrebi u opštini Vrbas ni jednoj drugoj od preostalih 10 nacionalnih zajednica, koje su stekle pravo na svoj jezik, to pravo nije uskraćeno na teritoriji bilo koje opštine.

Važno je istaći i ovaj podatak. Osnovni zakonski uslov za uvođenje jezika u službenu upotrebu je da naša zajednica doseže 15% od ukupnog broja stanovnika opštine Vrbas po rezultatima posljednjeg popisa. Za sada je to 17,5% po popisu iz 2011 godine. Naredni popis je za dvije godine i ako se do tada ne uvede, a rezultat popisa se partijskim inžinjeringom spusti na ispod 15%, crnogorski jezik se više neće moći uvesti u Vrbasu. Ali, ako se uvede do narednog popisa, više se ne može ukinuti, bez obzira na rezultate budućih popisa. Jer jednom stečeno manjinsko pravo po ovom pitanju više se ne može umanjiti.

Polako se ulazi u finiš ove važne identitetske  utakmice za Crnogorce u Srbiji i o tome bi trebalo ozbiljno da razmisle svi oni koji mogu i koji bi trebali da pomognu u cilju pozitivnog rješavanja ovog istorijskog procesa

8. Na kraju da uporedite i prokomentarišete položaj Srba u Crnoj Gori i Crnogoraca u Srbiji

Vrlo često u komentarima, izjavama i analizama čujemo riječ reciprocitet kao nešto što bi se trebalo koristiti u odnosima koji se tiču položaja nacionalnih zajednica u Srbiji i Crnoj Gori.

Mislim da je mnogo važnija druga stvar, a to je dosljedno poštovanje zakona te dvije države koje tretiraju položaj nacionalnih zajednica.

Crnogorska zajednica u Srbiji treba da ostvari ona prava koja su joj garantovana Ustavom i definisana Zakonima Republike Srbije. Nijesu potrebna Crnogorcima u Srbiji druga ili veća prava od onih koja imaju druge nacionalne zajednice niti treba da traži neka ekskluzivna prava mimo onih koje propisuje zakon.

Što se tiče srpske zajednice u Crnoj Gori primjećujem da ona na maksimalan način koristi prava koja su definisana crnogorskim zakonima. Od sredstava iz budžeta Crne Gore promoviše svoju izdavačku djelatnost, otvara kulturne centre i imaju živu aktivnost u promociji srpskog identiteta. 

Takođe tu je i značajna materijalna i logistička podrška države Srbije koju na upečatljiv način demonstrira i Srpska kuća u centru Podgorice.

Građanima Crne Gore srpske nacionalnosti želim da uživaju sva zakonom propisana prava, kao što želim građanima Srbije koji pripadaju crnogorskoj nacionalnoj zajednici da ostvare sva prava koja proističu iz Zakona države Srbije.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *