Politički Cioran (I)

Piše: Slađana Kavarić

Prvi dio eseja o specifičnosti (politički angažovanog) stvaralaštva Emila Ciorana

Đani Vatimo kao primarni kriterijum za određivanje vrijednosti umjetničkog, ističe potentnost djela da uzdrma sopstvena pravila.[1] U svemu što je napisao, Emil Sioran je učinio veliki pomak naprijed, jer svekolike forme naspram njegove fragmentiranosti izgledaju slabo i neubjedljivo. Najveći uspijeh ovog pisca ogleda se u tome što u njegovim djelima posve opipljivo i intenzivno izbija njegova subjektivnost, ali ne subjektivnost u svojoj ograničenosti i hermetičnosti, već ona najdublja, koja proizilazi iz doživljaja i promišljanja, iz tragova objektivne stvarnosti. Kod ovog rumunskog pisca kolektivno i klišeizirano postalo je pojedinačno i posebno, iako se kroz tu posebnost vraća svom opštem. Kad društveno – političko uđe u unutrašnji svijet pisca, onda ono organizuje djelo, biva njegov temelj, koji ne bi trebalo zanemariti, iako nerijetko konstrukciju tog stvaralaštva tvori atmosferu nezavisnu od početnog, iz društva istrgnutog impulsa, pa možda zato djela poput Sioranovih naizgled imaju „njegov kolorit, njegovu individualnu osobenost, njegovo nešto, što se ne može izraziti rečju“.[2]  

Odlučujući korak u uspostavljanju veze između Siorana i društvene angažovanosti predstavlja otkriće da ono što angažovanost u širem smislu podrazumijeva, obuhvata mjesto koje je ovaj pisac zauzeo sa obzirom na svoju zemlju, kroz svoj kontradiktoran odnos prema njoj, jer je djelovanje katkad najintenzivnije, kad se kani svesti pod plašt pasivnosti. Prelazak na područje autentično i eksplicitno angažovanog nije samo pitanje otvorene aktuelizacije političkog, niti je svodljivo samo na vidljivo, već se može spoznati i kroz tradicionalni, prošlošću podržan karakter onog što se čini nezavisnim.

Čitav život Emila Siorana  protekao je u zamkama besmisla i nenadoknadive metafizičke praznine. U peridu tokom njegovog života, značajno se izmijenila ne samo mapa Evrope, već i društveno-političke i kulturne okolnosti  pod čijim se okriljem razvio složeni i protivurječni opus ovog pisca, zato njegova djela nadahnuta ličnim doživljajem ovih prilika, imaju ne samo idejnu i umjetničku, već i intenzivnu, iako nekad skrivenu, društveno-političku i idejnu tendenciju. Ne postoji jači pokazatelj društvene orijentisanosti pisca od njegovog interesovanja za istoriju i utopiju, te se upravo u tom smislu prepoznaje stvaralački aktivizam Emila Siorana. Svako istorijsko vrijeme i iskustvo ima svoju filozofiju i svoj pogled na spoljašnje koji pisci izražavaju implicitno ili su izraženi u svojevrsnoj diskurzivnoj formi, kakav je slučaj upravo kod Siorana. Reflektovanje stvarnosti na ovakav način posve je subjektivizirano potiskivanjem sopstvene uloge u cilju održavanja nepolitične društvene perspektive. On sebe doživljava kao čovjeka suprostavljenog civilizovanim ljudima, čija obuzetost paničnim strahom ne proističe iz nekog viđenja sveta, nego iz grčenja puti i tmine krvi.[3] U prilog njegovoj vezanosti za (anti)zapadni prostor i istoriju govore redovi posvećeni istorijskoj ulozi koja pripada Rusiji.[4] Kao da je očaran skrivenim mehanizmom nacionalnih mana pojednih država,  piše: „Privlače me samo one nacije čija mišljenja i činov nisu opterećeni nikakvim moralnim obzirima, nacije grozničave i nezajažljive, uvek gotove da prožderu one ostale i da jedna drugu progutaju, nacije koje gaze vrednosti što im ometaju uspeh i uspon, odbojene prema mudrosti, toj boljki starih naroda koji su siti sebe samih i svega, i takoreći očarani što zaudaraju na buđ.“[5]

          Postsocijalističke države koje su se, istorijski gledano, nalazile pod ruskim uticajem, zaudarajući na buđ nastojnja da tvore potku istorije, ipak su sačuvale autentičnost naročito svojstvenu skrajnutim, istočnoevropskim državama. Iako je potekao iz postsocijalističke, pravoslavne, balkanske zemlje, katkad je iznenađujuće kad piše o značaju ruskog uticaja u svijetu, te njenoj duhovnoj snazi. Bez pretenzija da mu pripišemo slovenofilstvo, ipak vrijedi primijetiti da argumenti koje navodi u korist Rusije nijesu slučajni i da su mu veoma bliski, iako preimućstvo Rusije vidi u stalnom nastojanju da stekne slobodu koja joj izmiče tj. u njenoj destruktivnosti, dajući joj prednost nad zapadnjacima koje smatra inferiornim: „Pošto su komplikovani i luckasti u najvećoj mogućoj mjeri, i pošto nastoje da otkriju „napredak“ na drugoj strani, izvan sebe samih i onoga što su stvorili, danas bliži nego Rusi – što je paradoksalno – junacima iz romana Dostojevskog. Uz to treba da podvučemo da oni podsjećaju samo na slabe strane tih junaka, (…) kojima su silna umovanja i moralni obziri uništili snagu, ljudi razjedani izveštačenim grižama savjesti i stotinama pitanja, to su mučenici koje muči sumnja, zaneseni i satrveni svojim nedoumicama.“[6] Dok piše o tome kako narode sa istinskom životnom snagom nalazimo u Istočnoj Evropi, ne možemo se suzdržati od pitanja da li to iz njega progovara transilvanijski životni nagon, njegovo porijeklo: „Te nacije još nisu ni izbliza pokazale  za šta su sve sposobne; neke od njih kao Poljska i Mađarska, odigrale su u istoriji ulogu koja se ne može zanemarivati; dok su se neke druge poput Jugoslavije, Bugarske i Rumunije, pošto su živele u senci drugih, samo nakratko budile iz svoje učmalosti. Ipak, ma kakva bila njihova prošlost i bez obzira na stepen njihove civilizovanosti, sve one još i danas raspolažu biološkim kapitalom, koji bismo uzalud pokušavali da otkrijemo na Zapadu.“[7] Specifičan polet ovih, istorijski skrajnutih naroda, nerijetko je korišćen upravo protiv njih samih, jer pomenute zemlje, budući specifične po temperamentu naroda koji u njima žive, posjeduju izuzetnu duhovnost, ali je ona nerijetko antiracionalna i autodestruktivnu. „Zar ta sklonost prema pustošenju, prema unutrašnjem neredu, prema življenju u svetu što je nalik javnoj kući u plamenu, to podrugljivo viđenje velikih nesreća što su se već zbile ili će se zbiti u skoroj budućnosti, ta žučnost, to slatko lenstvovanje čoveka što pati od nesanice ili ubice, zar je bez ikakave vrednosti tako bogato i tako teško nasleđe, to zaveštanje iz koga izvlače korist oni koji otuda dolaze i koji, opterećeni „dušom“, samim tim dokazuju da u sebi još nose ostatak divljaštva.“[8] Ta vezanost za karakter balkanskg čovjeka veoma je intenzivna. Iako je vrlo rano postao Parižanin, istočnjaštvo je istrajavalo u njemu, makar kroz brigu za sudbinu tih prostora. 

Kultura i stvaralaštvo se kod pisca sjedinjavaju na sasvim poseban način. Kod nastalog djela ne može se jasno i nedvosmisleno definisati ono iz čega je tačno poteklo. Djelo jeste skup svih elemenata piščevog unutrašnjeg i spoljašnjeg života, odnosno njihova potvrda ili negiranje, isticanje ili skrivanje. Svi ti elementi skupa, tvore ono što Jonesko naziva neiskazivim: „Putem umjetnosti uranjamo u srž neizrecive misterije, umjetnost je jedini sistem životnog izraza koji  nam saopštava, ili gotovo saopštava, ono što se saopštiti ne može, ono neizrecivo. Istovremeno pokazuje našu zajedničku arhaičnost sa svakim od nas i s našim razdvojenim životima, pokazuje nam kako se svet stvara pred našim očima, ona nas vodi do granice onog što još treba napraviti ii onog što se više ne može napraviti.“[9] Akt stvaranja je akt sažimanja sveukupnosti vremena. Iako je sadašnjost baš kao i vizija budućeg bitan pokretač stvaralačkog procesa, na stajalištu koji želimo pokazati kao relevantan, odnos pisca prema sopstvenoj prošlosti i društvenom kontekstu iz koga je postao smatramo najbitnijim, čak i kad on sam ne ističe vezanost za istu. „Umetnik nam otkriva svoj svet, i prisiljava nas da mu verujemo ili ga odbijemo kao nešto beznačajno  i neubedljivo. U stvaranju slike on podređuje svoju misao, koja tako postaje neznatna u poređenju sa emotivno primljenom slikom sveta, što se u njemu pojavljuje sa snagom otkrovenja (…) Umetnost nadilazi sve duševno, oblikujući vlastito društveno ustrojstvo.“[10] U knjizi Pad u vrijeme, Sioran se osvrće na važnost onoga što čovjek nosi sa sobom: „Opasno je kad neko glumi ravnodušnost, a nije za to predodređen: time se gube mnoge obogaćujuće mane koje su nužne za ostvarenje nekog dela. Odreći se starog čoveka znači dragovoljno se zagnjuriti u ćorsokak čistoće. Bez doprinosa naše prošlosti, našeg brloga, naše koliko skorašnje toliko i iskonske pokvarenosti, duh je nezaposlen. Teško onom ko ne žrtvuje svoje spasenje“.[11] Odnos prema sopstvenoj prošlosti, koja je u velikoj mjeri bila diskutabilna sa etičkog aspekta, ipak se nije pokazala kao autentična ravnodušnost koja je nastala od takvog odnosa prema sopstvenim političkim uvjerenjima i mladalačkim razočaranjima, već je bila izraz svjesnog pokušaja da na taj način odbaci njenu prisutnost. Ipak, ona je u svim Sioranovim djelima vrištala, sa jedinom razlikom u tome koliko je rumunsko iskustvo u konkretnom djelu glasno, a njena kultura i karakter prisutni. U tom smislu, kad Sioran piše da “svaki narod obdaren izvesnom duhovnom snagom, koji prihvata sopstvenim tradicijama tuđu ideologiju asimiluje je i izvitoperava, skreće je u smjeru svoje nacionalne sudbine, iskrivljuje je u svoju korist, tako da je naposletku ne možemo razlikovati od njegovog vlastitog duha“,[12] on kao da insistira na tome da svaka nacija ima svoju perspektivu koja boji njenu društvenu ili istorijsku ulogu, ali i sve drugo što za nju prijanja.[13]

Da je umjetnost primarna slika utopije,[14] pokazuje Sioranov kritički odnos prema demokratiji, koju naziva grobnicom jednog naroda: „Sreća u sadašnjem trenutku, propast u skoroj budućnosti – eto u čemu se sastoji krhkost tog političkog poretka za koji čovek ne može da se opredeli, a da se ne uplete u mučnu dilemu.“[15] Najbitnije odlike Sioranovog literarnog poretka upravo se vežu za dubinu i slojevitost, ali i nemogućnosti da se čitalac opredijeli i sasvim sigurno mu da objektivna značenja. Ta izražajna i silovita pasija Sioranovih doživljaja i stavova, ostavlja prostor da se njegovo stvaralaštvo svede u skladu sa unutrašnjim utiskom što ga izaziva, za koji sasvim legitimno, smijemo tvrditi da je najistinitiji i najispravniji sud o Sioranu.

Za razumijevanje Sioranove stvaralačke, a prije svega filozofske pozicije, neophodno je posmatrati ovog pisca i u odnosu na nihilističko određenje (subverziju vrijednosti), a pritom izbjeći svođenje njegove literarne osobenosti na samo jednu (anti)vrijednost. Ako filozofska određenja moderne filozofije, određuju tok misli kao „progresivan razvoj razvoj u čijem toku se novo identifikuje sa vrednošću ponovnog prihvatanja temelja – iskona“[16], što je naročito karakteristično za Ničea i Hajdegera, onda Emil Sioran odbacuje svaki temelj i negira tendenciju čvrstih određenja, postavljajući ugaoni kamen metafilozofije. „Najviše sam se divio onome koji samo što se nije srušio. Zato sam voleo Ničea ili Ota Vajningera. Ili pak druge Ruse, kao Razanova, religioznog pisca koji neprestano češe ranu, tip Dostojevskog.  Pisci koji su predstavljali samo intelektualno iskustvo, kao Huserl, nisu me obeležili. Kod Hajdegera me naviše intresuje kjerkegorovska nego huserlova strana. Ali pre svega, ja tražim slučaj: u razmišljanju, u književnosti, moje interesovanje je usmereno na fragilno, nesigurno, na ono što se ruši, takođe i na ono što odoli pokušaju rušenja, ali sačuva postojanost pretnje…“[17] Hajdeger nihilizam vidi kao proces na čijem kraju od bitka kao takvog nije ostalo ništa. Za Ničea nihilizam predstavlja udaljavanje od centra prema X, što se u izvjesnom smislu sažima u smrti Boga i obezvrjeđivanju najviših vrijednosti.[18]  Unutrašnja artikulisanost transilvanijskog filozofa najviše je određena problematikom suicida, koji se smatra najupečatljivijim izrazom nihilističkog mišljenja. Sioran koji je u mladosti  izuzetno cijenio najpoznatijeg nihilistu Fridriha Ničea, tvrdio je da je ravnodušan prema etiketi nihiliste koja mu je prilijepljena. Ipak, u Razgovorima  se osvrće na taj segment njegove filozofije: „Ja nijesam nihilista. Moglo bi se reći da jesam, ali to nema nikakvog značaja. Za mene je to prazna formulacija. Moglo bi se pojednostavljujući, reći da imam opsesiju ništavnosti, ili bolje, praznine. Zato što je nihilista u sadašnjem značenju čovek koji silno baca sve pod noge sa više-manje zadnjim političkim mislima, ili bogzna čime. Međutim ja, ja uopšte nisam to.“[19] Takva je postojbina rumunskog pesimizma Emila Siorana koja u ravnoteži sa egzaltacijom, dolazi do tačke razbijanja svakog korijena i smisla, koji sežu baš u nihilizam i suicidalnost, koja se, možda, može objasniti neprestnim unutrašnjim bjekstvom i destrukcijom. „S nešto više topline u nihilizmu, bilo bi mi moguće – poričući sve – da stresem svoje sumnje i trijumfujem nad njima. Ali, imam jedino smisla za negaciju, nemam milosti za nju.“[20] Pišući o smislenosti života, Semjon Frank objašnjava da je svaki pojedinačni život besmislen koliko i život kolektiviteta i ističe: „Istorija čovečanstva, ako tražimo smisao koji je imanentan i unutarnje svojstven, na isti način izneverava naša očekivanja kao i naš lični život. Ona je, s jedne strane, skup besmislenih slučajnosti, dugi niz kolektivnih, opštenarodnih i međunarodnih događaja koji ne proističu logično jedni iz drugih, ne vode nikakvom cilju, već se zbivaju kao rezultat stihijskog sukoba i ukrštanja kolektivnih ljudskih strasti.“[21]

Iako po Ničeu kulturom upravljaju zakoni sublimacije, a transformacija je njena najbitnije odlika, te on tvrdi da se „spoznajom porekla povećava beznačajnost porekla“,[22] u Sioranovom slučaju ova teza nije ubjedljiva. Čini se da je mnogo uputnije tvrditi da se usljed beznačajnosti egzistencije povećava spoznaja porijekla, iako se takva spoznaja ne potencira, makar ne otvoreno, dokle god je porijeklo odrednica cijele jedne političke borbe i desničarstva, kakva je u redovima Sioranove prošlosti. Dolaženje do samoće i nihilističkih momenata neraskidivo je vezano za dostizanje konačne ljudske istine, jer su ove destruktivne  pozicije izraz definitivnog stanja koje omogućava prostor za autentičan vid iznalaženja istine, pa se sa tog aspekta čini da je Sioran neprestano u fazi njenog dostizanja. „Iako se izjašnjavao protiv nihilizma i pesimizma, Sioran u svojim autopoetičkim iskazima jasno pokazuje da je jedini pravac u koji ga možemo svrstati, zapravo, antidogmatizam. Sve što bi se potencijalno moglo izvesti kao neko pravilo ili životna zakonitost, u interpretaciji ovog nesvakidašnjeg mislioca može se izvrgnuti u vlastitu suprotnost, pa čak i u slučajevima (bolje reći naročito u njima!) kada je osnovna premisa potekla od njega samog.“ [23]

[1] Đani Vatimo, Kraj moderne, Novi Sad, BRATSTVO – JEDINSTVO, str. 56

[2] V.G. Bjelinski, Književno – kritički članci, Beograd, KULTURA, 1948, str. 11

[3] Sioran, Istorija i utopija,  Čačak – Gradac, Gradac K, 2009, str. 21

[4] Soranovi stavovi o zapadnim državama često su se  mijenjali. Imao je afinitet prema Španiji i Njemačkoj koje je, ipak, u Istoriji i utopiji proglašavao za nacije koje su odstupile od unutrašnjeg nereda, pomame, te su stoga osuđene na skriveno bivstvovanje.

[5]  Ibid, str. 23

[6] Ibid, str. 29

[7] Ibid, str. 33

[8] Ibid

[9] Ežen Jonesko, Čovek pod znakom pitanja, Čačak, Gradac, 1990, str. 56

[10] Andrej Tarkovski, Vajanje u vremenu, Beograd, Umetnička družina Anonim, 1999, str. 40

[11] Sioran, Pad u vreme, str. 72.

[12] Sioran, Pad u vreme, Novi Sad, Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića Sremski Karlovci, 2008, str. 27

[13] Ovakvo Sioranovo promišljanje upućuje na spominjanje Pjer Burdijea i njegovog pojma habitusa koji se odnosi na sistem trajnih dispozicija koje služe kao generativna osnova svakog djelovanja (prakse). Habitus se odnosi na urođenu naviku koja nas čini individuama, ali je nameće kolektiv. Čini se da je slično i s kolektivnim tvorevinama poput nacija čija unutrašnja specifičnost određuje gotovo trajnu perspektivu odnošenja prema spoljašnjem.

[14] Mikel Difren, Umjetnost i politika, Sarajevo, Svjetlost, 1982, str. 276

[15] Sioran, Istorija i utopija, str. 29.

[16] Vatimo, n.d. str. 6

[17] Sioran, Razgovori, Beograd, Dereta, 2010, str. 19

[18] Ibid, str. 22

[19] Ibid, str. 36

[20] Sioran, Silogizmi gorčine, Novi Sad, Rad, str. 31

[21] Semjon Frank,  Smisao života, Beograd, Logos, 2007, str. 49

[22] Vatimo, n.d, str. 23

[23] Svetlana Kalezić-Radonjić, „Sioranove vježbe nepokretnosti“ u SLAVIA CENTRALIS, številka 1, Maribor, 2013, str. 83

Izvor: plimaportal.me

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *